Ar ei fol y bydd byddin yn martsio; felly hefyd
gwlad. Mae bwyd yn hanfodol i ddyfodol pob gwareiddiad, ac yn arwydd da o
iechyd y gwareiddiad hwnnw. A dyw ein perthynas gyda bwyd yma yng Nghymru 2020
ddim yn iach: rydym yn dioddef o glefydau diri yn deillio o’n diet; mae gan rai
ohonom mwy o ddewis mewn bwyd na’r un o’n cyndeidiau, eraill yn ddibynnol ar
fanciau bwyd elusennol. Mae ein ffermwyr yn ei chael yn anodd cadw deupen
llinyn ynghyd, tra’n bod yn mewnforio cyfran helaeth o’n bwyd. Ychydig o’n ffrwythau
a llysiau a gynhyrchwn yng Nghymru; mae ein hafonydd a’n moroedd yn fwy difywyd
nag y buont erioed; ac mae’r tir yn nychu.
‘Perffeithrwydd’ bwyd ein hoes
Pam – pan fo’r anghenion cyfredol mor llethol – ymroi
i ymchwilio, dadansoddi a thrafod hanes bwyd Cymru? Yn fras, am ein bod fel
bodau dynol yn meddwl mewn naratif: trwy batrwm stori y byddwn yn
dadansoddi’r byd, yn storio argraffiadau yn ein cof, ac yn gwneud
penderfyniadau. A hyd y gwelaf i, dydyn ni Gymry ddim wedi cyfranogi mewn
naratif cyffredin am ein bwyd. Ychydig iawn o syniad sydd gennym o’n hanes
porthiannol, ac ychydig o siawns felly i wneud synnwyr o’r cyfyng-gyngor
presennol gyda’r adnoddau sydd oddi fewn i’n diwylliant ein hun. Mewn geiriau eraill,
dwi’n gobeithio y bydd amlygu nifer o agweddau o hanes ein bwyd yn fodd i ddarparu
hanner cyntaf naratif penagored i’r sawl all gyfrannu at barhad llesiannol i’r naratif
hwnnw, sef: diwylliant bwyd cyfoethog a angorir mewn economi bwyd lleol a chyfiawn.
Felin Ganol, Llanrhystud – rhagflas o economi bwyd lleol Cymreig?
Dyma mewn gwirionedd a wneuthum gydag Afalau Cymru (ac hefyd gyda Welsh Food Stories). Sbardunwyd y cyfan pan sylweddolais bod naratif yn llyfrau hanes Cymru ac yn y llenyddiaeth afalaidd (Loegr-ganolog) fel ei gilydd i’r perwyl nad oedd i bob pwrpas draddodiad o dyfu ffrwythau yng Nghymru. Roedd y canfyddiad hwnnw bron yn gwbl ddi-sail, ond yn ddealladwy hefyd: doedd neb wedi dod â’r naratif hwnnw ynghyd a’i roi ar glawr. Cofiaf yn dda gofyn i John Davies, Bwlch-llan am hanes afalau yng Nghymru, ac a allai fy rhoi ar ben ffordd gyda fy ymchwil; roedd yn ei eiriau ei hun yn weddol ddi-glem, ac ni allai fy helpu. Y dirgelwch mwy oedd pam bod yr atgof o’r hyn a fu hefyd wedi diflannu o’n hymwybyddiaeth cenedlaethol, os nad o gof cyfran sylweddol o’r to hyn (a fagwyd cyn cc. 1950).
Tirwedd bwyd?
Dyma felly fy mwriad yn y gornel fach hon o’r we: amlinellu mewn cyfres o ysgrifau a phytiau rai o gynhwysion allweddol hanes bwyd Cymru. Dwi’n rhagweld y byddwn yn trafod:
Byddai’n dda cael eich cwmni ar y daith – ac os hoffech gyhoeddi peth o’r deunydd yma mewn cylchgrawn yr ydych yn ei olygu neu ar wefan arall, rhowch wybod trwy gysylltu â carwyn@gravesfamily.org.uk
Llyfryddiaeth ddethol
Joan Thirsk, Food in Early Modern England (London: Continuum, 2006)
Penny David, Rooted in History (Llanbedr Pont Steffan: Fern Press, 2017)
S. Minwel Tibbott, Welsh fare (Cowbridge: National Museum of Wales, 1976)
Bobby Freeman, First catch your peacock (Talybont: y Lolfa, 1980)
R. Elwyn Hughes, Dysgl Bren a Dysgl Arian: nodiadau ar hanes bwyd yng Nghymru (Talybont: y Lolfa, 2003)
Walter Davies, Agricultural Survey of South Wales (1814)
David Thomas, Hanes Tair Sir ar Ddeg Cymru (Amwythig, 1750)
Defoe, D., ‘A tour thro’ the whole island of Great Britain, divided into circuits or journies’ (1727)
This is from the introduction to my book, Welsh Food Stories:
‘Welsh food’ in Cardiff market
“I am standing on a gusty, tussocky hilltop in mid-August. Streaks of sunlight reach me as the clouds, only a few dozen meters above my head, billow past. Every now and then, a few light drops of rain wet my cheeks. Behind, where the heather-brown hills rise yet higher, the clouds have run into each other and shed curtains of rain across the landscape. But before me and below me lies a green vale bathed in sunlight – here, out of the wind, a patchwork of small fields, ancient woodlands and hedgerows shelter solid, old farmhouses and fields of corn. And beyond this, the coastal lowland, beaches of holidaymakers and then the sea, shimmering in the sun.
This scene – from the Glamorgan ridgeway near Cardiff –
could have been located in almost any part of Wales. On the Clwydian range of
the north-east. Near Harlech, in the north-west. In the Preseli mountains of
the south-west. Or where it did, on the Glamorgan ridgeway of the south-east.
For unlike northern France, central England or northern Germany, all parts of
northern Europe otherwise broadly comparable in latitude and climate to Wales
where the same prevailing conditions and landforms continue for hundreds of
miles, Wales is a world of microcosms.
Food history?
Welsh food has reflected this. Traditionally, the foods
of Wales were marked by great variation. There were significant differences
between the diets on the coasts and in the river valleys, where grain could be
grown and most of the towns and all the ports were located, and the mountainous
interior, with worse growing conditions and climate and so more dependence on
hardy animals. Similarly, the differences between social classes were marked,
during some periods even more than others. The landless peasant classes,
particularly during times of crisis and famine, often suffered badly and their
diet during these periods was pitiful. But society at all times also contained
free farmers and smallholders, as well as wealthy and well-connected
landowners, who had a more stable economic basis and had access to much more
variety in food.
And so that simple, evocative phrase, ‘Welsh food’ is
much more problematic than it sounds. Whose Welsh food – and where and when?
The historiography of Welsh food, such as it is, has been dominated by accounts
of working-class Victorian poverty, and rural hardship before then. The
pastoral economy of upland, wild Wales has typically been regarded as providing
the meanest of fare, with oats and diary predominating, and simple dishes
cooked on backward implements. There is of course some truth in this. During
the sixteenth century, for instance, the abject poor were estimated at 30% of
the population, and they typically dwelt in one-roomed hovels lacking windows
and chimneys. The basic component of the lowest class’s pre-twentieth century
diet would have been oat gruel and dairy products or meat when they were
available. Female members of this class in Anglesey were so well known for
their persistent begging for cheese, butter and milk that they were known as gwragedd cawsa (cheese gatherers). But
even for the lowest class the trope of Welsh poverty does not hold; during the
era of the workhouse and the working poor, for instance, the British food
enquiry of 1863 noted that the Welsh labouring classes were better fed than
their English counterparts.
And a good proportion of the population from the
sixteenth century onwards were small farmers and smallholders – usually around
50%. In favoured areas such as the Vale of Glamorgan, these could be relatively
prosperous. And dairy, which many parts of Wales specialized in, could bring
riches to less well-endowed regions too: by the 1540s, two Anglesey drovers,
Rhys ap Cynfrig and Rhys ap Llywelyn, had grown rich exporting cattle to
markets in the English midlands. These semi-independent farmers, although
subject to times of crisis and famine too, generally had the resources to enjoy
a varied diet, at least for most of the year. The earliest Welsh laws,
attributed to the 9th century King, Hywel Dda, codify in great
detail the value of different foodstuffs: honey, pigs, fruiting trees,
sea-trout, all of which featured in Welsh diets of the time and later. The 12th
century commentator, Gerald of Wales, notes how the typical Welsh diet of his
day consisted primarily of nutrient-rich meat and dairy, in contrast to the
grain- and gruel-eating lowland dwellers of England and France, precisely due
to the upland nature of much of the country.
Cows. Eifionydd. A food landscape.
Above these
classes were the members of the professions, merchants and wealthier craftsmen
and yeomen, who constituted around 15% of the population. These dwelt on
established farmholdings across the countryside, or constituted an upwardly
mobile urban class. Small towns across Wales are known to have remained
reasonably prosperous at times of agrarian crisis in England, most likely due
to their early specialization in animal products and cattle markets.[1]
Their stability created an urban market for luxury products, including food
products. Goods stocked by a Llanfyllin mercer (a small town in the hills of
Montgomeryshire) in 1670 included glazed cloth, silk fabric and fur, bodices,
silver cuffs, gallons of ink, mirrors, satin capes for children as well as
currants, sugar, spices, brown candy and tobacco.[2]
And with access to an even greater range of items was the aristocratic class,
whose fortunes also waxed and waned, but who throughout Welsh history had
access to the best luxury foods of the period, be that imported wine, or
Conwy-grown greenhouse figs.[3]
Both these upper classes benefited from the generally peaceful conditions in
Wales from the 14th century onwards, in marked contrast to both
Ireland and many parts of the near continent – all of which impacted on
agriculture, commerce and food.
And so to reduce traditional Welsh food to the food of
the rural and working poor is to take a (usually urban, middle class) prejudice
against certain foodstuffs and ways of life, and to combine this with a
flattening of a food landscape that was massively varied – geographically,
socially and chronologically. Recent food historians, such as Joan Thirsk in
England or Erwin Seitz in Germany have emphasized in their approach to food
history the use of contemporary accounts of what people ate, and applied the basic
principle that humans have a propensity to follow fashions. That peasants would
work as gardeners or cooks in an aristocratic Great House, and not try to
emulate what they saw in their own gardens or kitchens, is a preposterous
proposition – and no less so in Conwy than in Cologne. And to posit that the
Welsh, almost uniquely, were so culturally conservative and resistant to change
in their food habits that this did not happen, is to ignore the overwhelming
evidence of building styles, religious upheaval and clothing, not to mention
the rapid and well-documented spread of innovations such as the potato or
tea-drinking. (We could also at this point mention the falling out of fashion
of rye, and the disappearance of drinks like mead, metheglin and diod griafol, to underline the obvious
point that the tides of fashion in Wales as elsewhere both bring the new and
sweep away the old.) Traditional Welsh food is then in many senses a misnomer
for a varied and ever-changing tapestry of practices, influences and raw
material that differed both through society and across the country.
All this being said, there are distinctive threads in the
whole fabric of Welsh food history that are particularly long-lasting, or
particularly prominent in comparison to the diets of neighbouring cultures and
peoples – England, Ireland, northern France, Scotland. A fondness for leeks and
cheese among the Welsh has been noted since the early middle ages. The use of
shellfish and seaweed by the coastal population was often noted as distinctive
by outside commentators. Grain culture in Wales stands at the intersection of a
‘Celtic’ oat-based tradition and a northern European wheat/barley/rye
tradition, producing a heritage both of griddle cakes (of which Welshcakes have
been the longest surviving instantiation) and of loaves. The historic
cider-making regions of the world are surprisingly limited in number and area,
and south-eastern Wales is thus of global importance in the development of this
usually underappreciated tipple. And the pastoral tradition in Wales, though by
no means unique, is also distinctive both in its longevity, stability and its
comparative importance within society. And so my desire in writing this book
was to bring to a wider audience the stories of several of the most important
Welsh foods, and use these stories as backgrounds to the exciting things
artisan food producers across the country are doing with them today – the
continuation of each of these food stories.
Artisan tradition?
But the term ‘food story’ seems to imply a kind of food
culture that Wales is not often regarded, from the outside at least, as having.
Many modern European countries boast a food culture rooted in traditions of
farming and small-scale, quality production that have continued to this day.
From the wines of Burgundy to Swiss cheesemakers and German bakers, a craft and
a particular way of preparing foods have been handed down from generation to
generation, from master to apprentice. This did not happen on the whole in 20th
century Wales (or indeed other parts of the British Isles). It would be the
work of a – to my knowledge yet-to-be-written – PhD to delve into all the
reasons why, but in Wales at least, the generally rural nature of food
traditions seems to be a core part of how this happened.
Welsh food traditions were mostly what we could call
‘farmhouse’ traditions, whose gatekeepers were often women, in both the
Welsh-speaking core of the country and the traditionally English-speaking
parts. This meant that food production tended to operate at the level of the
household economy, even when production was for the market. When household
production was no longer needed due to industrialization and then 20th
century prosperity, there were no guilds or long-established companies with an
incentive to marketize what had been produced in the home or on the farm. On
top of this, Welsh culture as such (in contrast to what was perceived as
English, and modern) lived an increasingly threatened existence. It was defined
by its strongest adherents – in the teeth of the strong currents of
Anglicization and homogenization – as encompassing music, literature, religion and to an extent the visual arts. When native
linguistic, literary or religious traditions were threatened, a stalwart class
of farmers, teachers and ministers of religion rallied to their defence. Food,
however, was ignored – to the point that native, often remarkably resilient
traditions were remarkably unsuccessful in adapting themselves to mid-20th
century society and economic conditions. On the whole, as the last generation
of cider-makers, cheesemakers, cockle-pickers, bakers etc. died out, their
traditions died with them.
And so Welsh food
culture became during the latter decades of the twentieth century a
thing conspicuous by its absence. And that absence was all the more lamentable
given what preceded it; rich indigenous traditions, multifaceted yet uniform,
enriched by outside influences but astonishingly stable for many long
centuries. Aside from the tourist-pleasing tidbits of Welshcakes and Bara
Brith, delectable as they are, and the strangely-named Welsh rarebit, Welsh
food as category for most people both inside and outside Wales has become
something of a blank. Mass-produced bara
brith full of emulsifiers and glucose-fructose syrup does not a stake to a
national cuisine make!
One researcher in particular, Minwel Tibbot, happened to
be employed by the right institution at the right time. In 1969, she was
employed by the Welsh folk museum at St Fagans, and quickly started oral
interviews with the oldest generation of women across Wales, whose memories
reached back to the last decade or two of the 19th century. These
remembered – and in some cases, still continued to practice – old dishes, terms
and ways of cooking that had been widespread but that by this point were to
society in general not much more than a memory. The painstaking work which she
in particular carried out, but also Bobby Freeman and others, is invaluable to
our appreciation of the whole of Welsh food history, and complements
wonderfully the scattered observations we have of native food and eating habits
from observers from the Middle Ages until the early twentieth century. I have
drawn extensively on her work (see the bibliography at the end of the book), as
well as on observations made particularly by 17th and 18th
century English travellers to Wales for the picture I have been able to paint
of traditional Welsh food throughout this book.
Cockle shells in the Loughor estuary
Natural riches?
And so, before we dive in to this eight-course meal, let
me presume to introduce Wales – this surprisingly diverse, rocky, sea-bound
peninsula in north-western Europe – a second time.
Green mountains sweep down to craggy coastline. Cow-dotted fields and ancient Atlantic oakwoods cling to the slopes. Limestone, sandstone and dark-bellied granite vie to outcrop. Deep coastal rias open into rich, shallow waters. Regular rains water the ground, even as the tropical waters of the Gulf Stream keep the climate mild and temperate. Wales is a country whose landform shouts good food, and many of whose inhabitants have been blessed to eat well for millennia. Join me to take a bite into the stories of eight of those in turn…”
The book was due out later this year. Covid-19 has slowed things down, so it’s an open question atm when it will get published.
[1] Powell,
‘Do
Numbers Count? Towns in Early Modern Wales’ in Urban History, vol. 32,
no. 1, 2005, 67
[2] Powell, ‘Do Numbers Count?
Towns in Early Modern Wales’ in Urban History, vol. 32, no. 1, 2005, 59
(do large, data-driven AB tests, find what works,
introduce incremental change, improve. Repeat ad infinitum. Imitation of
existing models combined with data analysis provides ‘solutions’ that are
likely in an overwhelming majority of cases to work.
Test cases for charity include:
pictures of children
presence of an ask
freepost return envelope
presence of a signature
use of certain colours
slightly sad faces
urgent situation that needs addressing)
Many of the uses of AI operate using the same key assumptions.
AI can gather and analyse masses of data almost instantaneously, and return a solution based on an algorithm. It can thus provide medical diagnoses (based on massive and growing libraries of case studies), throw up legal issues for companies (based on millions of contracts), marketing recommendations for books/ music/ films to enjoy (based on the selections made by you and millions of others) etc.
AI can do imitation; it can do incremental learning. Nascent AI can do much more – come up with new, creative and entirely unexpected solutions to problems (e.g. in highly complex games like chess and Go!) Combine this with massive data sets on consumer entertainment preferences, and AI-designed houses tailored to the individual, then AI-authored films, music, novels become entirely foreseeable.
(Gallai AI, gyda chorpysau Cymraeg digon o faint, ac o ddysgu rheolau’r gynghanedd, ysgrifennu awdlau ac englynion hyd yn oed, yn y pendraw.)
But analogy. Humans can draw analogies across
disciplines, fields, diverse experiences and use this ability to create
entirely novel things. AI can’t use sex/ fine wine/ dreams/ the shape of clouds
to bring an insight to a scientific/ engineering/ artistic conundrum.
This would imply an important ability that humans have
which AI would lack, at least until such a point was reached where AI was able
to imitate so many aspects of human behaviour in so many spheres that it was
starting to meaningfully imitate humans, in the round.
But then humans remain the measure of AI, the telos to which AI is directed, in the real world simply because ‘the economy’, by definition is centred around and measures value by human needs and desires.
Key questions:
Are human fashion trends primarily consumer-driven, or producer/marketer-driven? [Cf. Natural language change, as a large and universal test-ground for status-driven change amongst humans, implies that to a great extent they are at a deep level human driven, and thus unpredictable.]
Is there sufficient available energy (and finite precious earth resources) to sustain an AI supercomputer-driven economy? https://www.newscientist.com/article/2205779-creating-an-ai-can-be-five-times-worse-for-the-planet-than-a-car/ If not, can a microcosm global economy exist that is highly resource-intensive? (i.e. one that does not include all the earth’s population or the entire earth geographically, but can maintain itself despite this?)
The ergonomic issue. People prefer a world made by hand, when offered the choice. So an internet-driven economy is not ergonomic, simply because it meaningfully engages at most two of the five senses – sight and sound, and ignores the rest of the body (we are psycho-somatic, emotional, spiritual and fully embodied beings). What implications do these realities have for an AI-shaped economy, and its limitations?
Ymddiheuriadau: mae’n
bosib y bydd y darn hwn yn llai ystyrlon i’r sawl sydd wedi cyrraedd oed
yr addewid. Byddai diddordeb gen i mewn clywed eich sylwadau os felly.
Fe’n
dieithriwyd oddiwrth ein bwyd. Gwyddom hynny mewn sawl ffordd, bid
siŵr: gwyddom am yr ystadegau am ordewdra a chlefyd y siwgr; gwyddom am
yr anghyfartaledd cymdeithasol rhemp sy’n golygu bod ansawdd bwyd y
dosbarth canol gymaint yn well nag eiddo’r tlodion; gwyddom ar ryw lefel
bod system yr hysbysebwyr aml-wladol a’r cewri archfarchnadaidd yn
anghynaladwy; gwyddom fod yna broblem(au?).
Ond
fe’n dieithriwyd oddiwrth ein bwyd fel Cymry hefyd. Hawdd cymryd unrhyw
bwnc a rhoi rhyw wedd Gymreig ffug-ddiddorol iddo – ond yn yr achos
hwn, mae ychydig mwy o sylwedd i’r haeriad bod yna rywbeth lled-unigryw
ym mhrofiad y Cymry. Oherwydd yn wahanol i genhedloedd eraill gorllewin
Ewrop, a gollodd neu a gadwodd i wahanol raddau eu traddodiadau bwyd
cynhenid, fe gollon ni hefyd ein geirfa.
Nid
syndod o beth yw hi i iaith leiafrifol grebachu a cholli yn araf deg ei
gallu i ddisgrifio yn fanwl agweddau a nodweddion ei chynefin; fe
gofnodwyd hyn droeon ar draws y byd. Does dim syndod felly i’r Gymraeg
fel y’i siaredid golli beth wmbreth o’i nodweddion gramadegol mwn canrif
(gw. astudiaethau academaidd ar ramadeg Cymraeg llafar yn 1920 ac erbyn
heddiw) nac ychwaith cymaint o’i geirfa. Wrth gwrs, cafwyd geiriau
newydd a gwych hynny – y bws gwennol, y trydarfyd, arnofio, pili pala. A
gwyddom oll am y frwydr a fu i ehangu peuoedd y Gymraeg o’r cartref a’r
capel i’r ysgolion, y tonfeddi a bywyd cyhoeddus – bu’n rhaid wrth
golledion yn y mân frwydrau er mwyn cael siawns o ennill y rhyfel.
Ond
syndod o beth yw hi ein bod fel Cymry Cymraeg wedi colli yn y brwydro,
nid yr eirfa i ddisgrifio ein cyrff – mae penelin, bys bach, arddwrn ac
aeliau yn dal i fod ar dafodau pawb, on’d ydyn? (a hynny am yr ail dro
ar ôl colli’r rheiny unwaith eisoes adeg yr oresgyniad Lladinaidd -ie,
o’r Lladin y daw ‘braich’, ‘dolur’, ‘boch’, ‘barf’ a llawer mwy –
gwnewch o hynny fel y mynnwch) ond yn hytrach yr eirfa i ddisgrifio ein
bwydydd. Oherwydd, er bod digon o eiriau Cymraeg am fwydydd yn dal i
gael eu defnyddio yn feunydd yn ein hiaith, dim ond y termau mwyaf
cyffredinol o blith trwch o eiriau penodol iawn a oroesodd hyd heddiw.
Dechreuwn
ar y ford frecwast: yma, mae’r iaith ar yr olwg gyntaf weld yn weddol
iach. Ceir llaeth/ llefrith, bara, menyn ac efallai mêl neu uwd ar y
ford. Gallwn ddisgrifio pryd pwysica’r dydd yn ein hiaith ein hun, fel
gwnaeth ein cyndeidiau. Braf.
Ond
yna down at ginio. Mae’n ddydd Sul, ac mae Mam-gu wedi paratoi gwledd:
tato wedi masho, grefi, styffing a biff, ac yna moron, sbrowts, cabetsh a
swêd ar yr ochr. Efallai taw stecen sydd i ni yr wythnos hon, a phorc
wythnos diwetha. Bydd Dad yn helpu gweini’r llysiau o’r stock pot a’u
rhoi ar ein platiau (sy’n eistedd ar fatiau) ac o’r jwg yr arllwyswn
ddŵr neu gwrw i’n gwydrau. Iawn.
Beth
am i ni wedyn geisio’n galetach i ddisgrifio’r broses o baratoi bwyd?
Paratoi tato at y pryd, er enghraifft. Rhaid ‘tynnu croen’ y tato –
eu….. plicio, ai e? (neu hwyrach eu ‘peelio’ nhw…). Yna defnyddio
….. mutrwr tatws (neu pwnner/ mopran/ stwnsher) ac ychwanegu llaeth a
menyn meddal (ond ‘menyn di-halen’ sydd ar y pecyn yn Morrisons?) cyn
creu’r stwnsh/ mwtrin/ potsh. Rhaid gweini’r pryd gyda grefi, felly
cymerwn stock cube er mwyn gwneud stock…..isgell, ai e? Yna estyn am y
lletwad o’r car llwyau ac arllwys y grefi dros y pryd. Yna ei dodi yn ôl
wrth ymyl y grafell a’r llwyarn.
Ar
ôl cinio awn allan i’r ardd, lle gwelwn y coed yn pingo dan eu cnwd o
afalau – Pen Caled, Brith Mawr a’u tebyg, troi am yr eirin Mair, y
cwrens duon ac yna mynd i eistedd dan gysgod dwy goeden urddasol o
anferth – yr ellygen a’r fyrtwydden (=mulberry). Mwynheuwn edrych allan
dros yr ardd lysiau gyda’i rhesi twt o jibwns, erfin a betys.
Nid
gair gwneud yw’r un o’r rhain – na geiriau hyfryd diflanedig Geiriadur
Prifysgol Cymru. Geiriau Cymraeg llafar a’u harddelid yn gyffredin hyd
60au’r ganrif diwetha a’r tu hwnt ydyn nhw bron i gyd. A geiriau –
detholiad bychan o blith dwsinau a dwsinau y gellid bod wedi eu dewis – a
ddiflannodd ar y cyfan o’n genau. Geiriau ydyn nhw yn perthyn i holl
beuoedd bwyd yn ein bywydau: yr ardd, y gegin a’r ford fwyta. Yn enwau
ar fwydydd, enwau ar offer, berfau am brosesau paratoi bwyd, ac yn
fesurau am fwyd neu ddiod, mae eu hamrywiaeth yn eang.
Wrth
gwrs bu newid sylweddol i’n deiet – daeth lliaws anfesuradwy o fwydydd
newydd i’n tai trwy gyfrwng yr archfarchnadoedd, ac ni ellid bod wedi eu
henwi i gyd (oni bai bod yr archfarchnadoedd wedi gwneud, ac fe
gymerasai gwmni cynhenid Cymraeg i hyd yn oed fentro i wneud hynny).
Collasom hefyd lawer o’r hen fwydydd ac arferion – yn droliod ac yn
sucan, yn gawl twymo a hela’r dryw. Ond rhyfedd o beth ein bod, am yr
hyn a arhosodd yr un fath, rywsut wedi colli’r geiriau.
Ac
wrth ein bod wedi colli’r arfer o’u harddel, collasom un agwedd ar y
gallu cynhenid i fyw mewn perthynas uniongyrchol gyda’n bwyd; trwy fethu
disgrifio yn fanwl yn ein hiaith ein hun yr hyn a wnawn gyda rhyw fesur
arbennig o ryw gynhwysyn neu gilydd, ac union enw’r cynhwysyn hwnnw
wedyn, codir gwahanfur anweledig rhyngom a’r hyn a lyncwn. Collir y
neilltuol wrth i bob peth fynd yn ‘rhan’ neu’n ‘ddarn’ o fwyd (ac nid
‘cwlffyn’ neu ‘printan’ ); stryffaglwn am eiriau i gyfarwyddo’n plant
sut mae gwneud hyn a hyn; cyffredinolir; collwn linyn cyswllt â’r
gorffennol wrth i’n hymborth ddim llai na’n caeau golli ei hen
hunaniaeth.
Pa bwysigrwydd
hyn oll? Dim ond bod diwylliant bwyd yn rhywbeth a fu’n amlwg am ei
absenoldeb yn ein plith, a bod seiliau bywyd da i’w cael mewn bwyd,
ymhlith pethau eraill. Os hoffem weld gwerthfawrogi ar fwyd – ei
fwynhau, ei rannu gyda phawb -, ac yna gweld cyfiawnder bwyd o fewn ein
cymdeithas, nid gwael o beth fyddai i ni ddechrau wrth ein traed – gan
enwi’r holl fwydydd hynny y gallwn yn ein hiaith ein hun, a’r ffyrdd o’u
paratoi, a’u bwyta.
Mynegai cryno o eiriau defnyddir uchod
mwtrin/ stwnsh / potsh – tato wedi eu masho
pingo – pan fo coeden ffrwythau yn drwm dan ffrwythau
plicio – to peel
pwnner/ mopran/ stwnsher – masher tatws
menyn meddal – menyn heb halen
eirin Mair – gwsberis
gellyg – peren/ pear
myrtwydd – mulberry (hefyd: merysen)
crafell – spatula
isgell – stock cig
lletwad – ladle
llwyarn – (apple) corer
car llwyau – spoon rack
cwlffyn – chunk o fara
printan – lwmpyn neu ‘darn’ o fenyn
Afal
Pen Caled/ Brith Mawr – mathau traddodiadol Cymreig o afal, y naill yn
afal bwyta o Landudoch a’r llall yn afal bwyta o wastadeddau Gwent.
troliod – dumpling
sucan – flummery
Noder: ceir cyfoeth o eiriau tebyg yn ‘Geirfa’r Gegin’ ac ‘Amser Bwyd’ gan S. Minwel Tibbot, ac ar drywydd mwy garddwriaethol/ amaethyddol gweler ysgrifau Ffransis Payne yn ‘Cwysau’.
Cyhoeddwyd yr ysgrif gyntaf fel rhan o fis bwyd cylchgrawn ‘Y Stamp’ yma.
Un o nodweddion
amlycaf diwylliant y Cymry Cymraeg yw gafael cymaint ohonom ar ddaearyddiaeth.
Mae daearyddiaeth yn ganolog i’r broses o ddod i nabod rhywun – ‘o ble ych
chi’n dod, de?’ – ac yn elfen graidd i hunaniaeth llawer ohonom gyda
chysyniadau fel ‘y milltir sgwar’, ‘brogarwch’, ‘Cardi’ ayyb. Rydym ni’n mapio
pobl wrth gwrdd â nhw, ond hefyd yn mapio llefydd wrth eu henwogion – Hywel
Gwynfryn = Llangefni, Ray Gravell = Mynyddygarreg, Ceri Wyn Jones = Aberteifi
ayyb. Ond yn fwy hynod na’r pethau hyn yw’r map meddyliol o Gymru sydd gan
gymaint o Gymry Cymraeg. Y map hwn sy’n diffinio Cymru i lawer, ac yn enwedig
felly yn diffinio y Gymru Gymraeg.
Meddyliwch am
eich sir neu ardal eich hun. Oes gyda chi ryw synnwyr neu reddf ynglyn â pha
mor Gymreigaidd yw gwahanol drefi neu bentrefi yn yr ardal? A mannau eraill yng
Nghymru – pa mor Gymraeg ydy Casnewydd, Llandysul, Pontardawe a Blaenau
Ffestiniog? (Mi waranta i bod y mwyafrif helaeth o Gymry Cymraeg sy’n gwybod
unrhywbeth am y llefydd dan sylw yn gallu eu trefnu yn gywir yn ôl canran
siaradwyr Cymraeg). ‘O, mae dal digon o Gymraeg ma’. ‘O, ma lot o Gwmrag yng
Nghrymych!’ ‘Tre Gymraeg di hon, ia!’
Ac felly mae gan
y Cymry Cymraeg map meddylio, neu fap ‘dychmygol’ o’r Gymru Gymraeg.
‘Dychmygol’ yn yr ystyr ei fod e’n fap sydd yn bodoli yn nychymyg pobl, yn
nychymyg y diwylliant rydyn ni’n ei rannu. Ond yn araf deg, mae’r map hefyd yn
mynd yn un dychmygol yn yr ystyr nad yw’n bodoli yn y byd go iawn.
Beth fyddai’ch
ateb i’r cwestiwn ‘beth yw iaith y lle hwn?’ petaech chi’n mynd am dro i lawr
strydoedd Llambed, Caerfyrddin, Aberteifi am y tro cyntaf fel ymwelydd
chwilfrydig yfory? Nid Cymraeg fyddai’r ateb, o geisio ateb gwrthrychol. O, mae
yna Gymry Cymraeg yn byw yn y llefydd hynny. Mae yna fwy fyth sydd yno ar y
stryd fawr yn siopa neu weithio bob dydd. Ond nid Cymraeg fyddai eich ateb
heddiw petaech chi ddim yn adnabod y llefydd nac yn gwybod dim am eu hanes.
Mae dwy gymuned
ieithyddol weddol gyfartal o ran maint yn y mwyafrif o bentrefi a threfi
de-orllewin Cymru heddiw. Cymry Cymraeg yw’r naill, a siaradwyr Saesneg yw’r
llall (yn hannu o Loegr mewn mannau fel Ceredigion wledig, Cymry cynhenid
di-Gymraeg mewn mannau fel Cwm Aman neu Gwm Llwchwr). Ac mae gan y ddau grwp
bersbectif gwahanol ar y llefydd maen nhw’n byw, ac yn aml hefyd agwedd wahanol
tuag ati.
Tuedda’r Cymry,
er enghraifft, i weld hanes lle yn ei bresennol. Weithiau oherwydd hen, hen
gysylltiadau teuluol (‘cas ‘yn hen-dadcu ei fagu ar y ffarm honno), weithiau o
ganlyniad i ymwybyddiaeth diwylliannol (‘Foel Drigarn, Carn Gyfrwy…mur fy
mebyd’), weithiau oherwydd teyrngarwch i ‘bethe’ lleol, boed yn gapeli, yn
siopiau, yn sefydliadau. Ran amlaf cyfuniad o’r pethau hyn i gyd a mwy.
Mae’r uchod yn
tueddu i fod yn gwbl anweledig i’r mwyafrif o siaradwyr Saesneg, fodd bynnag.
Mae’r enwau llefydd yn ddiystyr. Mae’r tirwedd yn llawn gwyrddni adfywiol, ac
yn diferu o botensial ‘eco’. Pentrefi yw’r pentrefi, a weithiau mae siop,
tafarn, weithiau ‘weight watchers’; weithiau ‘WI’ ayyb. Mae’r teledu, y papurau
newydd, y siopau llyfrau yn cario’r un stoc, yr un cynnwys ag y byddent yn
Lloegr (i’r Sais; a’r un peth â rhai Cwmbran i’r Cymry di-Gymraeg). Mae hyn yn oed y Cymry yn weddol anweledig,
am eu bod i gyd yn siarad Saesneg gyda chi – dim ond o dro i dro y clywch chi
rai yn siarad Cymraeg, ac maen nhw’n tueddu i ryw fwmial siarad ta beth….
Ychydig iawn o
bwyntiau cyffwrdd sydd rhwng y ddwy gymuned, y ddau ddiwylliant, y ddwy ffordd
hyn o weld yr un llefydd. Fe fyddwn i bron yn mynd mor bell â dweud nad yr un
lle yw ‘Caerfyrddin’ y Cymry a ‘Carmarthen’ y di-Gymraeg; na ‘Llambed’ a
‘Lampeter’, ‘Cardigan’ ac ‘Aberteifi’; ayyb. I raddau bu hyn yn wir erioed; ond
oherwydd meintioli’r newid yn y de-orllewin a rhai mannau eraill dros yr ugain
mlynedd ddiwethaf, mae’r bwlch rhwng y dychmygol a’r realiti, fel y bwlch rhwng
‘lle’ y Cymry a ‘lle’ y lleill, yn fwy nag erioed ac yn codi her aruthrol.
Ond dim ond i un
ochr o’r agendor; ochr y Cymry. Does dim rheswm gan yr ochr arall i geisio
bontio’r bylchau hyn. I’r Cymry fodd bynnag, mae’r bwlch rhwng yr hyn rydym
ni’n credu ei fod yn wir am ein cymunedau a’r hyn sy’n wir yn bygwth ein cadw
mewn ystad o denial, yn yr ystyr
seicolegol. Heb gydnabod realiti pethau, a heb wneud hynny yn gyhoeddus a’i
drafod, annhebyg iawn yr enillir unrhyw ‘frwydr dros yr iaith’ yn y bröydd dan
sylw. Er lles pawb yn y cymunedau hyn, er mwyn parhad yr iaith, er mwyn
economiau lleol bwyiog, gwleidyddiaeth leol iach a llawer mwy, rhaid deall
natur y gymuned fel ag y mae.
Peth da yw’r iaith Gymraeg, a does dim rhaid iddi hi, nac i ni, gyfiawnhau ei bodolaeth na’n defnydd ni ohoni. Ond nid doeth yw ceisio sicrhau parhad yr iaith honno heb ddechrau gan weld y map fel ag y mae.
One of our widely-recognised problems in Wales is that we don’t know how to tell our country’s story. Not to ourselves, nor to the world.
As a result, parts of our story simply fade into the past,
as if they never happened, and as if they didn’t have any impact on our
present.
One such story is that of Wales’ rich apple heritage.
Unique heritage
Wales has a unique heritage when it comes to apples. Apples
are native to the Tien Shan mountains of Kazakhstan, and yet became widely
cultivated across most of the northern hemisphere’s temperate and continental
regions thousands of years ago.
In Wales, the earliest direct mention of apples comes in our
myths (Mabinogi) and in the laws of Hywel Dda, where an apple tree is declared
to have the same value as 60 lambs or 15 pigs!
They then adorn the lines of our medieval poets, who sing of
orchards festooning the princes’ courts in all parts of the country. The great
abbeys of the period knew both how to grow local economies and live the good
life, and a 1326 survey of the holdings of the See of St David’s show that
there were 4 orchards and 3 vineyards at Lamphey on the Pembrokeshire coast.
And from the seventeenth century onwards a native cider
tradition blossomed in the south-east, to the point where an early
twentieth-century preacher could still decry Breconshire as the ‘cider-besotten
county’!
Apples, orchards, cider – these were a part of Welsh culture
for centuries on end. Present in our myths, stories, landscapes and in daily
life for countless generations.
And to top this, tens of uniquely Welsh varieties of apple
were developed, each with their own names, such as ‘Gwell na mil’, ‘Marged
Niclas’ and ‘Baker’s Delicious’.
Renaissance
This rich, storied heritage vanished almost without a trace
over the first half of the twentieth century. Yes, the farmhouses called ‘Ty’n
y Berllan’ (= House in the orchard) still dotted the country. Yes, there was
still an old folk song called ‘Dacw nghariad i lawr yn y Berllan’ (= There’s my
love, down in the orchard). And local history societies in Monmouthshire and
Radnorshire still knew of the old cider traditions. But public consciousness of
the entire field – even amongst those interested in food or gardening – had
disappeared.
Thankfully, as so often in heritage, the work of a handful
of individuals was just enough to salvage some of the riches of the past. Old
native varieties were rediscovered (including the now relatively well-known
Bardsey apple) and propagated. The National Botanic Garden of Wales established
a heritage orchard of all the native Welsh varieties that has now gained
international recognition for its status as the reference collection of this
unique genetic material.
And where a few decades ago there were no commercial cider
makers left in Wales, there is now a thriving craft scene, employing over a
hundred people over the country. Welsh cider, now synonymous with quality, has
won awards as it has tapped into the related Breton and Norman traditions, and
the advantages of our rougher terrain and climate have been maximized upon.
Future
Apples, orchards and cider are a small Welsh success story –
but the future could be even brighter. There are today few commercial apple
growers in Wales, but the potential for the future is enormous. With Brexit
looming, and major changes to the agricultural landscape likely, now is the
time for Wales to rediscover the benefits not just of apple production, but of
agroforestry more generally.
Apples are one of the few crops that farmers in the UK can
make a decent living from. If the crop of eating apples in a given year is not
good enough to sell to supermarkets, it can be made into juice, cider or even
vinegar. With climate change threatening to make current apple producing
regions in parched south-east England too dry, there has never been a better
time to look at the advantages of crops produced on trees with their deeper
roots.
And older, local varieties have a part to play. With a broad
genetic base, a mixed orchard is more resistant to disease and the vagaries of
weather. They also bring a wider palette of flavours – from the strawberry
sweet to the vinous all the way through to crisp and sharp. Couple this with
the rise of foodie culture and the demand for local produce and low food miles,
and the future of the Welsh apple may be just as rosy as its past.
Carwyn Graves is the author of Apples of Wales (twitter – @ApplesCymru), published by Gwasg Carreg Gwalch in 2018 and available for on gwales.com for £6.95
Porphyra umbilicalis,’Bara lawr’, ‘the Welshman’s caviar’. A dark green – or is it red? – or pink or deep brown?[1] – seaweed that is simultaneously the crowning joy and sharpest point of division of all Welsh foods. Crowning joy, because this is a true delicacy, with a deep umami flavour and a rich, smooth texture that fills your mouth. Sharp point of division, because like Marmite, this is a love-it-or-hate-it foodstuff, shunned and adored in equal measure even within the same family.
Laver bread, properly speaking, is the finished product made with laver, the seaweed itself. It is a native to rocks on all the westward shores of the British Isles;
Laver grows near the high-water mark of the intertidal zone in both the Northern and Southern hemispheres. It grows best in cold nitrogen-rich water.[2]
It is one of the major plant-based sources of vitamin B12, and has a high content of a number of dietary minerals, with concentrations of both iron and iodine particularly high. (The iodine is what gives it the characteristic umami flavour akin to oysters or olives).[3] And its marine riches have been appreciated for a long time in Wales.
An old spring ritual
We don’t know when people first started harvesting and using laver in Wales. But Gerald of Wales mentions its use in Pembrokeshire in the 12th century. William Camden, writing in Britannia in 1607 gives us a more detailed account of how the weed was harvested in springtime:
“Near St Davids, especially at Eglwys Abernon, and in many other places along the Pembrokeshire Coast, the peasantry gather in the Spring time a kind of Alga or seaweed, where they made a sort of food called lhavan or llawvan, in English, black butter. The seaweed is washed clean from the sand, and sweated between two tile stones. The weed is then shred small and well-kneaded, as they do dough for bread, and made up into great balls or rolls, which some eat raw, and others fry with oatmeal and butter”.[4]
In more recent times, and certainly by the early 19th century, a cottage industry had grown up on the Burry Inlet and the Loughor estuary between Gower and Llanelli, and laver was a mainstay at nearby Swansea market. Oral memories captured by Minwel Tibbot in the 1920s from elderly people who could recall the 1850s give us recipes from Cardiganshire and South Pembrokeshire, and the accompanying note: ‘the most common method of cooking laverbread in the counties of South Wales was to fry it in bacon fat and serve it with bacon, usually for breakfast’[5]. Freeman also has a recipe from a cookery book published in 1808 after the compiler, Mrs Maria Rundell, had visited Swansea. The recommendation here is that ‘after roasting. Welsh mutton used to be dished with the piping hot laver ‘bread’ mixed with Seville Orange juice’.[6]
Versatile
Laver must be boiled for a good 10 hours before it can be used as food. Traditionally in Wales this boiling is done with a little salt, and it continues until you have a greeny-black puree.[7] Suffice to say, to the uninitiated it is not the most appetising of foods in appearance at this point.
But from here, a huge array of possibilities present themselves. Traditionally, this included making the lave into little cakes fried with oatmeal and eaten with bacon and cockles, or using it as delicious tangy spread on toast. It was also commonly made into ‘cawl lafwr’ (a stew or soup) and was even served as a condiment with mutton and lamb. More recent recipes include laverbread quiche,[8] laverbread pasta[9], laver sauce to accompany crab[10], or even as a salad[11].
Living tradition
A few companies harvest laver in southern Wales commercially today. Interviews with some of those modern-day inheritors of the old tradition will, hopefully, be appearing on the website soon….
Yn ‘Dysgl bren a
dysgl arian’, un o’r unig gyfrolau cynhwysfawr yn y Gymraeg sy’n ymdrin â maes
hanes bwyd y Cymry, mae R Elwyn Hughes yn creu darlun digon clir o ansawdd diet
y werin Gymreig. Roedd ‘ceidwadaeth gysefin y Cymry’ (tud. 274), a’u hamharodrwydd
syfrdanol i ddefnyddio’r adnoddau naturiol o’u cwmpas (gw. pennod 5, ‘Bwyta’n
wyllt’) yn golygu na ellir ‘ond sylwi cyn lleied ddewis mewn gwirionedd a fu gennym erioed yn
natur ein lluniaeth’. Undonog, diflas a bron anfaethlon yw’r diet Cymraeg fel y
mae R Elwyn yn ei bortreadu, a hynny o’r oesoedd canol hyd yr oes fodern. Cymera’n
ganiataol bod eu diffyg ymborth gwyrdd yn golygu bod sgyrfi’n rhemp
(tud.93-133), ac mai byw ar fara, ceirch a chynnyrch llaeth, gan gadw at hen
ryseitiau syml a diddordeb oedd patrwm y Cymry. Ac mae lleisiau eraill ar hyd y
canrifoedd wedi ategu’r darlun cyffredinol hwn. Y mwyaf enwog o blith y rhain o
bosib yw’r hynaf hefyd, Gerallt Gymro, a ddywedodd, ‘y mae’r bobl yn byw ar eu
preiddiau, ac ar geirch, llaeth, caws a menyn’. Yn fwy diweddar, cyfeiriodd y
‘Guardian’ at Gymru’r ugeinfed ganrif fel ‘gastronomic desert’.[1]
Ond methu ag
argyhoeddi a wna’r ddadl, a hynny am ddau reswm pennaf.Yn gyntaf, fe wyddom fod
y byd naturiol yng Nghymru yn doreithiog ei gynnyrch yn yr oesoedd a fu. Mae
cofnodion o fae Ceredigion o heigiau o bysgod oedd tair milltir o hyd mor
ddiweddar â dechrau’r 20fed ganrif – cofnodion credadwy am eu bod yn adlewyrchu
rhai cyffelyb mewn rhannau eraill o Ogledd Ewrop yn y cyfnod cyn-fodern.[2]
Yn yr un modd y diwydiant wystrys ym mro Gwyr; byddai pob cwch yn dod â 7-8000
o wystrys i’r lan yn ddyddiol ar ddechrau’r 18fed ganrif. Erbyn yr 1870au roedd
y gyflenwad naturiol wedi eu disbyddu i’r fath raddau fel bod wystrys yn mynd
yn fwyd drud o fewn cyrraedd y bonedd yn unig. Ac o ran cynnyrch y tir –
madarch, anifeiliaid gwyllt, cnau, llysiau a ffrwythau gwyllt – mewn amgylchedd
lle nad oedd chwynladdwyr a ffwngladdwyr modern, a lle roedd lefelau
bioamrywiaeth yn ôl pob cofnod a phob mesuryn sydd o fewn ein gafael yn llawer
uwch na heddiw (o leiaf i ffwrdd o’r ardaloedd hynny lle roedd diwydiant trwm),
roedd amgylchfyd y Cymry lawn mor doreithiog ag unrhyw ran arall o Ogledd Ewrop
(ac yn fwy felly mewn gwirionedd oherwydd amrywiaeth y dirwedd, a phresenoldeb
y môr).
Ond a fyddai’r
Cymry yn gwneud defnydd o’r cynnyrch toreithiog hyn? Mae sawl rheswm i feddwl y
gwnaent. Yn gyntaf, noda Elwyn Hughes ei hun mai ‘cymharol brin yw’r
cyfeiriadau [at sgyrfi, a achosid gan ddiffyg fitamin C] yng Nghymru yn ystod y
cyfnod hwn’[3], a bod
sgyrfi yn gyffredin yn dilyn prinder tatws yn yr Alban (1846), Lloegr ac
Iwerddon (1847) – ond llawer llai yng Nghymru. Awgryma hyn oll bod deiet y
Cymry yn fwy amrywiol, ac yn enwedig eu bod yn dibynnu’n llawer llai ar datws
ar gyfer eu cymhorthiant o fitamin C. Dim ond dau achos posib sydd i hyn; eu
bod yn bwyta mwy o lysiau (yr hyn mae Elwyn Hughes hefyd yn ei gael yn anodd i
gredu), neu eu bod yn bwyta mwy o fwydydd gwyllt – neu’r ddau. Ymhellach yn ei
gyfrol ei hun, mewn cyswllt gwahanol, rhydd ragor o dystiolaeth ddogfennol o
arfer y Cymry o ddefnyddio bwyd gwyrdd gwyllt; eu ‘diodgriafol’ (tud. 216),
defnydd pobl Llanrwst o’r efwr yn lle asparagws yn yr 19eg ganrif (tud.98),
pobl cylch Llanofer yn bwyta danadl ifainc (p.255), a chofnod Iolo bod gwerin
Bro Morgannwg yn defnyddio 19 math gwahanol, gan gynnwys samphir (tud 243.) Ac
mae twrio cyflym yn dod â rhagor o enghreifftiau i’r fei; y dywediad
traddodiadol bod pobl Port yn ‘hwrs a lladron a phobl cregyn duon’; yr arferion
cyffredin a phrofedig o bysgota eog, sewin, mecryll yn eang, ac o hel cocos a
chynaeafau gwymon; rysait a ddefnyddiai suran y coed o lyfr coginio o Nannau a
Hengwrt yn 1796;[4] yr
arferion cyffredin yn ymwneud â pherlysiau at ddibenion meddygol e.e. gan
Feddygon Myddfai; a lliaws o gyfeiriadau pendant yn dyddio yn y mwyafrif o
achosion o ddiwedd yr 19fed ganrif o ddefnyddio llus, blodau’r eithin, blodau’r
ysgawen ac eraill mewn diodydd ac wrth goginio. Yn wyneb y dystiolaeth o bob
cwr o’r wlad o gymaint o wahanol fathau o fwydydd gwyllt, anodd credu bod tabw
yn erbyn eu defnyddio yn bodoli ymhlith y Cymry, a byddai angen rhywbeth o’r
fath i esbonio pam na fyddent yn gwneud defnydd o’r doreth naturiol o’u cwmpas.
Yr ail reswm pam
fod dadl Elwyn Hughes yn syrthio’n fyr o’r nod o safbwynt hanesyddol, yw am ei
fod yn methu â chymryd natur dynol ar ffurf chwilfrydedd i ystyriaeth. Er mwyn
gweld pam, rhaid cyflwyno Joan Thirsk i’r drafodaeth. Trueni na fu i Thirsk ag
Elwyn Hughes (a oedd yn athro ym maes maetheg) drafod eu canfyddiadau gyda’i
gilydd cyn iddynt farw yn ystod y degawd diwethaf ill dau. Hanesydd amaeth yn
Lloegr oedd Joan Thirsk am dros drigain o flynyddoedd. Tua diwedd ei gyrfa,
troes ei sylw at hanes bwyd yn Lloegr ac ysgrifennu stoncar o gyfrol, Food in Early Modern England, a
weddnewidiodd y maes.
Dadl syml ond
chwyldroadol Thirsk yw hyn: bod y bobl gyffredin, a oedd yn byw gyda’r
uchelwyr, a oedd yn eu gweini, yn paratoi eu bwyd, yn gweithio yn eu gerddi
ayyb, yn ymddiddori yn yr hyn yr oedd eu meistri yn ei fwyta. Nid yn unig
hynny, ond byddent yn eu dynwared. Mewn gair, bod ffasiwn ym maes bwyd yn
bodoli yn yr 1500au – ac yn yr 1600au, yr 1700au ayyb. Doedd gan werin Lloegr
oes Elisabeth, ac oes Siôr a phob oes arall ddim diddordeb mewn bwyta bwyd
diflas os gallent gael bwyd mwy diddorol. Roeddent yn chwilfrydig, ac felly
byddai rhai ohonynt – digon i gael effaith ar y lleill – yn arbrofi. Trwy
hynny, byddai dylanwadau newydd – ffyrdd newydd o goginio, bwydydd newydd i’w
defnyddio, seigiau newydd i’w blasu – yn glanio ar blatiau ac yng ngenau’r
werin bobl.
Dadl gryf yw hon,
nid yn unig am ei bod yn cymryd fel cynsail iddi y ffaith bod natur dynol, at
ei gilydd, yr un fath o oes i oes. Wrth gwrs y bu i’r Saeson, y Ffrancod, yr
Iseldirwyr gymryd diddordeb yn yr hyn roedd eu meistri, a’u cymdogion, a nhw eu
hunain yn bwyta! Nid chwyldro cyson mae Thirsk yn ei ddisgrifio, nac ychwaith
diffyg absoliwt parhad; roedd rhwystrau economaidd, salwch y pridd mewn sawl
man, yr hinsawdd a’r tywydd yn dal i gyfyngu ar opsiynau’r werin. Cyflwyna
Thirsk storfa helaeth o dystiolaeth i gefnogi ei dadl. A allwn wneud yr un fath
yn achos y Cymry?
Digon hawdd
fyddai gwneud heb orfod twrio yn rhy ddwfn i’r archifau. Gwneith tri esiampl yr
achos am y tro. Y cyntaf yw tato. Newydd-ddyfodiad yw’r tato, o’i gymharu gyda
llawer o’n bwydydd traddodiadol eraill. Daeth o’r Amerig yn sgil y
trefedigaethu cynnar yno, a dechrau lledu ymhlith gwerin Ewrop yn yr 17eg
ganrif[5].
Mae Elwyn Hughes yn nodi y mabwysiedid y tato ar raddfa eang yng Nghymru erbyn
1742, ac mae cofnodion o stadau Morrisiaid Môn yn ail hanner y ganrif honno yn
son am eu medelwyr yn cynnwys tato yn eu potes. Erbyn dechrau’r 19eg ganrif
roedd y tato yn ffynhonnell egni pwysig i’r boblogaeth, a chododd llu o ffurf
o’i ddefnyddio – cawl, tatws popty, wyau
Sir Fôn, tatws llaeth ayyb. Felly chwilfrydedd, ac nid ‘ceidwadaeth
gynhenid’ enillodd y dydd yn achos y tato.
Felly hefyd yn
achos te; mewnforyn o wledydd lled-drofannol oedd te, ac roedd diodydd eraill,
dengar eisoes ar gael i’r Cymry na fyddai’n rhaid iddynt brynu (o leia pobl y
wlad) – cwrw bach, seidr mewn mannau, llaeth enwyn, meddeglyn a mwy. Diod i’r
bonedd oedd te (a choffi) yn wreiddiol, ac roedd salonau te yn gweini ar
grachach Llundain a Pharis ymhell cyn i’r ddiod ddod i enau gwerin Cymru. Ond
erbyn canol y 19eg ganrif, roedd te wedi ennill ei blwyf ymhlith pob sector o’r
boblogaeth ac ym mhob rhan o’r wlad.[6]
Gymaint felly fel bod pryd syml wedi ei ddyfeisio yr oedd te yn brif gynhwysyn
iddo, ‘siencyn te’, a oedd yn gyffredin ar draws y wlad erbyn diwedd yr 19fed
ganrif. Felly hefyd yr arfer cyffredin o drochi’r cynhwysion mewn te cyn gwneud
bara brith. Unwaith eto, arweiniai chwilfrydedd y bobl i arferion a danteithion
eu ‘meistri’ atyn nhw hefyd yn mabwysiadu’r arferion hynny (wrth gwrs,
chwaraeai economeg y peth ran yn amseru hyn hefyd).
Yn drydydd, bara
gwyn. Noda Elwyn Hughes bod gwahanol mathau o fara yn arfer nodweddu gwahanol
rannau o Gymru; bara rhyg yn Sir Faesyfed, bara haidd a gwenith ym Mrycheiniog,
ceirch yn llawer o’r siroedd gorllewinol, gwenith yn Sir Fynwy yn unig. Ond mor
gynnar ag oes beirdd yr uchelwyr, rhoddid bri arbennig ar fara gwyn – yn
gymaint felly fel y’i defnyddid fel dihareb. Sonia Freeman (tud 90-102) am y
gwahanol ffyrdd o wneud bara oedd yn gyffredin ymhlith gwerin Cymry yn
hanesyddol. Mae’n nodi y defnyddid y ffwrn
fach a geid mewn rhai cartrefi er mwyn pobi bara gwyn fel danteithfwyd
achlysurol. Does dim rheswm i gredu na fyddai’r Cymry – a arferai i fwyta bara
rhyg neu fara ceirch – ddim yn cymryd y cyfle i fwynhau bara gwyn amheuthun pan
fyddai modd gwneud.
Felly, roedd y
Cymry bron yn sicr yn defnyddio cynnyrch gwyllt o’u cwmpas; ac roeddent yn
ddigon parod i fabwysiadu bwydydd ac arferion coginio newydd (ac i ollwng hen
rai, megis medd a bragod). Ble mae hyn yn gadael hanes bwyd Cymru? Yn un peth,
siawns na allwn ni bellach ollwng y syniad mai bwyd tlodaidd, undonog oedd bwyd
traddodiadol y Cymry. Roedd yn ddigon i gadw lefelau’r sgyrfi yn isel ymhlith y
boblogaeth am ganrifoedd (gweler eto gyfrol Elwyn Hughes am swmp o dystiolaeth
o blaid hyn), ac yn cynnwys amrywiaeth o fwydydd gwyllt a chryn dipyn o brotein
(hwyrach bod dwysedd poblogaeth cymharol isel y wlad yn gymorth yn hyn). Yn
eilbeth, siawns bod hyn yn ein cymell i ailystyried y cysyniad o draddodiad ym
maes bwyd; mae gwaith Thirsk yn dangos mai peth symudol oedd traddodiad, yn
cynnwys newid llawn cymaint â pharhad. Roedd hinsawdd, tirwedd a chyflwr
economaidd Cymru yn gosod terfynau ar fwyd a deiet y bobl, ond o fewn y
terfynau hynny, roedd amrywiaeth o gynnyrch posib, a chodai rhai i fri a
diflannai eraill yn rhannol yn ôl mympwy yr oes.
Yn olaf, mae’r
darlun o hyn yn un mwy diddorol o lawer o hanes bwyd Cymru. Diddorol o safbwynt
hanesyddol, ond hefyd o safbwynt yr ymchwil parhaus am fwyd da, blasus y mae
cymaint ohonom yn cyfranogi ohono mewn rhyw ffordd neu gilydd. Oherwydd dagrau
pethau yw i etifeddiaeth bwyd Cymru, fel y’u cawn yng ngwaith Minwel Tibbot,
Bobby Freeman ac R Elwyn Hughes, ddiflannu bron yn llwyr yn ystod yr 20fed
ganrif. Nid llanw a thrai a newid parhaus, naturiol ‘traddodiad’ oedd hynny,
ond chwalfa. Bron y cwbl a adawyd yn sgil y chwalfa hon oedd cawl, pice ar y
maen, bara brith ac un neu ddau eitem neu saig arall. Ac mae’r hyn a gollwyd –
pobi ar faen, defnydd helaeth o fwyd môr, gwahanol mathau o yd mewn bara, cynnyrch
y berth – mor ddiddorol, ac yn cyd-fynd yn agos â dyheadau nifer ym maes bwyd
iach heddiw.
Ac os darllenwch
gofnodion y sawl sy’n cofio’r pethau diflanedig hyn, fe gewch chi’r argraff annisgwyl
ond pendant eu bod hefyd yn flasus ar y naw…
Ol-nodyn. Haeriad Gerallt Gymro a ddyfynwyd uchod; ‘y mae’r
bobl yn byw ar eu preiddiau, ac ar geirch, llaeth, caws a menyn’. Mewn
gwirionedd, ymgais sydd gan Gerallt yn yr ysgrif mewn cwestiwn i ddangos bod y
Cymry yn wahanol i’r Saeson yn eu harferion, eu cymeriad, eu hadeiladau – ac
hefyd eu bwyd. Felly nid sylw dilornus sydd gan Gerallt yma yn y bôn, ond sylw
sydd yn goleuo’r ffaith nad oedd y Cymry yn bwyta’r un ffordd â’r Saeson.
Byddai’r Saeson yn dibynnu’n bennaf ar wenith a haidd yn fwy na cheirch, ar
gwrw ac nid llaeth, ac ar botes a chig, nid caws a menyn. Gorsymleiddio yw
rhoi’r mater fel hyn mae’n siwr, ond mae’n ein cynorthwyo i edrych ar y deiet
llaeth-ganolog hwn gyda llygaid newydd, fel un yr oedd uchelwr yn yr oes dan
sylw ddim o reidrwydd am ddibrisio.